Dla kilku pokoleń Polaków nazwisko Henryk Jerzy Chmielewski może brzmieć oficjalnie, ale wystarczy powiedzieć Papcio Chmiel, aby niemal natychmiast pojawiło się skojarzenie z Tytusem, Romkiem i A’Tomkiem. Charakterystyczny szympans próbujący stać się człowiekiem oraz towarzyszący mu chłopcy stworzyli jeden z najbardziej rozpoznawalnych światów w historii polskiego komiksu. Za pozornie prostymi przygodami kryły się absurdalny humor, zabawa językiem, obserwacje codzienności, historia, technika i bardzo charakterystyczne spojrzenie autora na świat.
Papcio Chmiel nie był jednak wyłącznie twórcą popularnych książeczek dla dzieci. Jego biografia prowadzi przez przedwojenną Warszawę, okupację niemiecką, Powstanie Warszawskie, pierwsze lata polskiego komiksu i kolejne dekady PRL oraz III Rzeczypospolitej. Historia Papcia Chmiela jest w pewnym sensie także historią polskiej kultury popularnej drugiej połowy XX wieku.
Kim był Papcio Chmiel?
Papcio Chmiel naprawdę nazywał się Henryk Jerzy Chmielewski. Urodził się 7 czerwca 1923 roku w Warszawie, w domu przy ulicy Nowomiejskiej, związanym przestrzennie z warszawskim Barbakanem. Dorastał na Starym Mieście, a przed wojną należał również do harcerstwa.
Młodość Chmielewskiego została gwałtownie przerwana przez II wojnę światową. W czasie okupacji działał w Armii Krajowej pod pseudonimem „Jupiter”. Jako żołnierz 7. pułku piechoty AK „Garłuch” wziął udział w Powstaniu Warszawskim, między innymi w nieudanym ataku na niemieckie lotnisko na Okęciu. Muzeum Powstania Warszawskiego zachowało również jego wspomnienia nagrane w ramach Archiwum Historii Mówionej.
Ten fragment jego życiorysu jest szczególnie istotny, ponieważ później historia Warszawy wielokrotnie powracała w jego twórczości. Papcio Chmiel potrafił jednak opowiadać o niej własnym językiem – bez rezygnowania z charakterystycznego rysunku i humoru.
Od rysownika do jednego z ojców polskiego komiksu
Karierę rysunkową Henryk Jerzy Chmielewski rozpoczął po wojnie. W 1947 roku pracował jako grafik w „Świecie Przygód”, a później związał się ze „Światem Młodych”. Pierwsze komiksy rysował właśnie w tym okresie. Culture.pl zalicza go, obok takich twórców jak Janusz Christa, do pionierów rodzimego komiksu.
Nie było to wówczas medium traktowane w Polsce z taką swobodą jak dzisiaj. Komiks przez pewien czas postrzegano podejrzliwie jako produkt zachodniej kultury popularnej. Tym bardziej interesujący jest sukces historii, która miała z czasem stać się jednym z najbardziej trwałych zjawisk w polskiej kulturze dziecięcej i młodzieżowej.
Papcio Chmiel znalazł własny styl. Jego rysunki nie próbowały być realistyczne. Były ekspresyjne, pełne ruchu, dziwnych pojazdów, napisów, absurdalnych konstrukcji i wizualnych żartów. Jeszcze ważniejszy był język – swobodny, pełen przekręconych słów, powiedzonek i zabawy znaczeniami.
Jak powstali Tytus, Romek i A’Tomek?
Pierwsze przygody bohaterów znanych później jako Tytus, Romek i A’Tomek pojawiły się w „Świecie Młodych” w 1957 roku. Pierwsze wydanie albumowe ukazało się w 1966 roku jako „Tytus, Romek i A’Tomek. Księga pierwsza: Tytus zostaje harcerzem”.
Pomysł wyjściowy był niezwykle prosty i jednocześnie dawał autorowi ogromne możliwości. Tytus de Zoo był szympansem, którego Romek i A’Tomek próbowali „uczłowieczyć”. Można było więc umieszczać bohaterów w kolejnych sytuacjach, zawodach i miejscach, a następnie obserwować, jak Tytus interpretuje zasady ludzkiego świata.
To właśnie tutaj tkwiła jedna z największych sił serii. Formalnie Tytus miał uczyć się od ludzi, ale bardzo często to zachowanie ludzi okazywało się bardziej absurdalne niż zachowanie małpy.
„Tytus, Romek i A’Tomek” był komiksem dla dzieci, który nie traktował dziecięcego czytelnika jak kogoś, komu trzeba wszystko maksymalnie uprościć. Papcio Chmiel przemycał informacje o geografii, historii, technice, harcerstwie czy kulturze, ale niemal zawsze przepuszczał je przez filtr żartu.
Tytus, Romek i A’Tomek – trzej zupełnie różni bohaterowie
Każdy z bohaterów miał wyraźny charakter. Tytus był spontaniczny, nieprzewidywalny i często interpretował rzeczywistość po swojemu. Romek wnosił do historii więcej energii i fantazji, natomiast A’Tomek często przyjmował rolę bardziej racjonalnego i poukładanego członka grupy. W świecie serii pojawiał się również profesor T. Alent, konstruktor fantastycznych urządzeń i pojazdów.
Te niezwykłe maszyny stały się jednym ze znaków rozpoznawczych komiksów. Papcio Chmiel wymyślał pojazdy działające według logiki, która z technicznego punktu widzenia niekoniecznie miała jakikolwiek sens, ale w świecie Tytusa sprawdzała się znakomicie.
Sam autor również wprowadził siebie do własnego uniwersum. Rysunkowy Papcio Chmiel pojawiał się obok bohaterów, komentował ich zachowanie i stawał się częścią opowiadanej historii. Z czasem pseudonim literacki tak mocno przylgnął do Henryka Jerzego Chmielewskiego, że dla ogromnej części czytelników stał się właściwie jego drugim imieniem.
Humor, który nie starzał się razem z czytelnikami
Fenomen Papcia Chmiela trudno wyjaśnić wyłącznie popularnością bohaterów. Ważny był sposób, w jaki pisał.
Jego humor potrafił działać na kilku poziomach. Dziecko mogło śmiać się z Tytusa robiącego coś kompletnie niedorzecznego. Starszy czytelnik dostrzegał grę słów, parodię zachowań dorosłych albo odniesienie do rzeczywistości, którego wcześniej nie rozumiał.
Dlatego do „Tytusa” można było wracać po latach i odkrywać w nim inne żarty niż przy pierwszym czytaniu.
Papcio Chmiel miał też niezwykłą łatwość tworzenia własnego języka. Celowe błędy, przekręcenia, dziwne nazwy i wynalazki nie sprawiały wrażenia przypadkowych. Pasowały do świata, w którym wszystko mogło zostać postawione na głowie.
Najlepsze komiksy Papcia Chmiela jednocześnie bawiły, opowiadały przygodę i pokazywały rzeczywistość w krzywym zwierciadle.
Papcio Chmiel i Warszawa
Warszawa zajmowała w jego życiu szczególne miejsce. To tutaj się urodził, przeżył młodość, okupację i Powstanie Warszawskie, a później przez wiele lat tworzył.
Z czasem wspomnienia historyczne zaczęły coraz mocniej przenikać do jego pracy. W 2009 roku, w 65. rocznicę Powstania Warszawskiego, ukazał się pierwszy z serii malowanych przez niego albumów historycznych – „Tytus, Romek i A’Tomek jako warszawscy powstańcy 1944 z wyobraźni Papcia Chmiela narysowani”. W tym samym roku stworzył również mural przy Muzeum Powstania Warszawskiego.
Było to charakterystyczne połączenie dwóch części jego życia. Człowiek, który rzeczywiście uczestniczył w Powstaniu Warszawskim, opowiadał o historii za pomocą bohaterów stworzonych kilkanaście lat po wojnie.
Znacznie więcej niż jedna seria komiksowa
Choć Tytus niewątpliwie zdominował dorobek autora, Papcio Chmiel tworzył także inne prace. Pisał książki autobiograficzne, między innymi „Urodziłem się w Barbakanie”, „Tytus zlustrowany” oraz „Tarabanie w Barbakanie”. Tworzył także obrazy i prace niezwiązane bezpośrednio z klasycznymi zeszytami serii.
Jego twórczość była prezentowana na wystawach, a fantastyczne maszyny wymyślone na potrzeby komiksów doczekały się nawet rzeczywistych rekonstrukcji. W ten sposób świat istniejący przez dziesięciolecia na papierze zaczął funkcjonować także poza książkami.
Papcio Chmiel zmarł 22 stycznia 2021 roku w Warszawie w wieku 97 lat. Pośmiertnie został odznaczony Orderem Orła Białego.
Dlaczego Papcio Chmiel nadal jest ważny?
Najlepszym dowodem trwałości stworzonego przez niego świata jest fakt, że Tytus nie zniknął wraz ze swoim autorem. Kolejne pokolenia nadal sięgają po starsze księgi, a bohaterowie pozostają rozpoznawalni nawet przez ludzi, którzy dorastali długo po premierach pierwszych albumów.
W 2026 roku historia otrzymała także oficjalną kontynuację. Ukazała się pierwsza księga cyklu „Tytus, Romek i A’Tomek. Nowe przygody”, której scenariusz przygotowali Artur Bartłomiej Chmielewski – syn Papcia Chmiela – oraz Karol Weber, a ilustracje stworzył Zbigniew Larwa. Twórcy deklarowali, że zależało im na zachowaniu ducha oryginalnej serii i jej charakterystycznego połączenia humoru z nauką.
To niezwykła trwałość jak na bohaterów, którzy pojawili się po raz pierwszy w 1957 roku.
Papcio Chmiel stworzył coś więcej niż popularny komiks. Zbudował świat, który stał się częścią wspólnej pamięci kilku pokoleń czytelników. Tytus, Romek i A’Tomek bawili dzieci, ale jednocześnie pokazywali, że można mówić o historii, kulturze, nauce czy ludzkich przywarach bez nadęcia i moralizowania.
I być może właśnie dlatego Tytus wciąż nie został do końca „uczłowieczony”. Gdyby się to udało, jedna z najdłuższych i najbardziej niezwykłych lekcji człowieczeństwa w historii polskiego komiksu musiałaby się przecież skończyć.
