Biosfera to przestrzeń, w której istnieje życie. Obejmuje wszystkie organizmy zamieszkujące Ziemię, a także środowiska, z którymi są one powiązane. Tworzą ją rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie, protisty oraz człowiek, ale również gleba, woda i dolne warstwy atmosfery, jeśli zachodzą w nich procesy biologiczne. Nie jest więc wyłącznie zbiorem organizmów. To rozbudowany, dynamiczny system, w którym materia i energia nieustannie krążą między istotami żywymi a ich otoczeniem.
Życie występuje w oceanicznych głębinach, na pustyniach, w glebie, w lasach, na obszarach polarnych, w gorących źródłach i wysoko w atmosferze. Nie wszystkie miejsca są jednak równie sprzyjające organizmom. Największe bogactwo życia spotyka się tam, gdzie dostępne są woda, odpowiednia temperatura, źródła energii oraz niezbędne składniki chemiczne.
Biosfera jest globalnym systemem życia, w którym poszczególne organizmy, populacje i ekosystemy pozostają ze sobą pośrednio lub bezpośrednio powiązane. Zmiana zachodząca w jednym miejscu może z czasem wpływać na odległe regiony. Wycinka lasu oddziałuje na obieg wody i węgla, zanieczyszczenie rzek trafia do mórz, a zmiany klimatu wpływają na rozmieszczenie gatunków na wielu kontynentach.
Co to jest biosfera?
Biosfera jest jedną ze sfer Ziemi. Obejmuje obszary atmosfery, hydrosfery i litosfery, w których występują organizmy żywe albo zachodzą procesy będące skutkiem ich działalności.
Pojęcie to można rozumieć na dwa sposoby. W znaczeniu przestrzennym biosfera jest częścią planety zasiedloną przez organizmy. W znaczeniu ekologicznym jest natomiast zespołem wszystkich ekosystemów Ziemi, tworzących jeden globalny układ.
Biosfera obejmuje:
- organizmy żywe,
- środowiska ich życia,
- relacje międzygatunkowe,
- obieg pierwiastków,
- przepływ energii,
- procesy wpływające na warunki panujące na planecie.
Nie istnieje jedna wyraźna linia oddzielająca biosferę od pozostałych sfer. Jej granice są płynne i zależą od tego, gdzie organizmy mogą przeżyć, rozmnażać się albo przynajmniej okresowo funkcjonować.
Skąd pochodzi nazwa biosfera?
Nazwa pochodzi od greckich słów oznaczających życie i kulę lub sferę. Odnosi się więc do „sfery życia”. Pojęcie rozwijało się wraz z badaniami nad zależnościami pomiędzy organizmami a budową i funkcjonowaniem Ziemi.
Z czasem zauważono, że organizmy nie są jedynie biernymi mieszkańcami planety. Same wpływają na atmosferę, gleby, oceany i obieg pierwiastków. Rośliny zmieniają skład powietrza, mikroorganizmy uczestniczą w przemianach azotu, a organizmy morskie mogą współtworzyć osady skalne.
Biosfera jest więc zarówno miejscem życia, jak i rezultatem miliardów lat aktywności organizmów.
Biosfera a ekosfera
Pojęcia biosfera i ekosfera bywają używane zamiennie, ale mogą mieć nieco inne znaczenie. Biosfera podkreśla obecność życia oraz wszystkie organizmy zamieszkujące planetę. Ekosfera częściej oznacza globalny system ekologiczny obejmujący organizmy oraz całe środowisko nieożywione, z którym pozostają w relacjach.
W praktyce granica między tymi terminami jest płynna. W szkolnych opracowaniach biosfera jest zwykle przedstawiana jako globalny ekosystem Ziemi.
Najważniejsze jest zrozumienie, że życia nie da się analizować bez uwzględnienia wody, powietrza, gleby, temperatury, promieniowania słonecznego i obiegu składników mineralnych.
Z jakich elementów składa się biosfera?
Biosfera nie jest jednolitą warstwą. Składa się z wielu poziomów organizacji życia, od pojedynczych organizmów po cały system planetarny.
Organizmy
Podstawowym elementem biosfery są organizmy żywe. Każdy z nich wykonuje czynności życiowe, takie jak odżywianie, oddychanie, wzrost, reakcja na bodźce i rozmnażanie.
Organizmy różnią się budową, rozmiarami i sposobem funkcjonowania. Należą do nich zarówno wieloryby i drzewa, jak i mikroskopijne bakterie.
Populacje
Populacja to grupa osobników jednego gatunku żyjących na określonym obszarze i mogących się ze sobą rozmnażać. Przykładem jest populacja wilków w danym kompleksie leśnym albo populacja sosen w określonym borze.
Populacje zmieniają liczebność, strukturę wieku, rozmieszczenie i zasięg. Ich funkcjonowanie zależy od dostępności pokarmu, konkurencji, chorób, drapieżników i warunków środowiska.
Biocenozy
Biocenoza to zespół populacji różnych gatunków zamieszkujących wspólny obszar. Organizmy te oddziałują na siebie poprzez konkurencję, drapieżnictwo, pasożytnictwo, współpracę i inne relacje.
Las jest zamieszkany jednocześnie przez drzewa, krzewy, grzyby, owady, ptaki, ssaki, bakterie i liczne inne organizmy. Razem tworzą biocenozę leśną.
Ekosystemy
Ekosystem powstaje przez połączenie biocenozy ze środowiskiem nieożywionym. Obejmuje więc zarówno organizmy, jak i wodę, glebę, światło, temperaturę oraz składniki mineralne.
Ekosystemem może być jezioro, las, łąka, torfowisko, rafa koralowa, pustynia, a nawet niewielki staw. Każdy ekosystem charakteryzuje się przepływem energii i obiegiem materii.
Biomy
Biom to rozległy obszar obejmujący wiele podobnych ekosystemów, ukształtowanych głównie przez klimat. Do biomów lądowych należą między innymi tundra, tajga, lasy liściaste strefy umiarkowanej, stepy, pustynie, sawanny i wilgotne lasy równikowe.
Biomy morskie i słodkowodne klasyfikuje się według innych cech, między innymi zasolenia, głębokości, temperatury i dostępności światła.
Cała biosfera
Wszystkie biomy i ekosystemy są połączone w globalną biosferę. Nie funkcjonują całkowicie niezależnie. Łączą je wędrówki organizmów, ruchy powietrza, przepływy wód i globalne cykle pierwiastków.
Biosfera a atmosfera
Atmosfera jest gazową powłoką Ziemi. Większość organizmów lądowych żyje w jej najniższej części, czyli troposferze. To właśnie tam znajdują się tlen, dwutlenek węgla, para wodna oraz inne gazy niezbędne dla procesów biologicznych.
Rośliny pobierają z atmosfery dwutlenek węgla potrzebny do fotosyntezy. Zwierzęta i wiele mikroorganizmów korzystają z tlenu podczas oddychania komórkowego.
Życie wpływa również na skład atmosfery. Ogromna część obecnego tlenu jest skutkiem działalności organizmów fotosyntetyzujących. Bez nich atmosfera Ziemi wyglądałaby zupełnie inaczej.
Jak wysoko sięga biosfera?
Pojedyncze mikroorganizmy, zarodniki i pyłki mogą być unoszone na znaczne wysokości. Nie oznacza to jednak, że cała atmosfera jest typowym środowiskiem trwałego życia.
Im wyżej, tym niższe ciśnienie, mniejsza dostępność wody, niższa temperatura i silniejsze promieniowanie. Warunki te ograniczają możliwość aktywnego funkcjonowania organizmów.
Największe znaczenie biologiczne ma dolna część atmosfery, w której zachodzą procesy pogodowe i występuje większość życia lądowego.
Biosfera a hydrosfera
Hydrosfera obejmuje wszystkie zasoby wody na Ziemi: oceany, morza, rzeki, jeziora, lodowce, wody podziemne i parę wodną.
Woda jest podstawowym składnikiem organizmów i środowiskiem życia ogromnej liczby gatunków. Oceany zajmują większą część powierzchni planety, dlatego biosfera morska ma olbrzymie znaczenie.
Życie występuje zarówno w przypowierzchniowych wodach dobrze oświetlonych, jak i w głębinach pozbawionych światła słonecznego. Organizmy głębinowe mogą wykorzystywać materię opadającą z wyższych warstw albo energię pochodzącą z reakcji chemicznych.
Biosfera w oceanach
W oceanach żyją mikroorganizmy, glony, rośliny, bezkręgowce, ryby, gady, ptaki i ssaki. Szczególną rolę odgrywa fitoplankton, czyli drobne organizmy fotosyntetyzujące unoszące się w wodzie.
Fitoplankton uczestniczy w produkcji tlenu i wiązaniu dwutlenku węgla. Stanowi także początek wielu morskich łańcuchów pokarmowych.
Największa produktywność występuje zwykle w wodach, gdzie dostępne są światło i składniki odżywcze. Niektóre otwarte obszary oceanów są mimo ogromnej powierzchni stosunkowo ubogie biologicznie.
Biosfera w wodach słodkich
Rzeki, jeziora, stawy i mokradła zajmują znacznie mniejszą powierzchnię niż oceany, ale są niezwykle ważne dla różnorodności biologicznej.
Ekosystemy słodkowodne są szczególnie podatne na zanieczyszczenia, regulację rzek, budowę zapór, osuszanie i nadmierne pobieranie wody.
Wiele gatunków zależy od okresowego zalewania terenów, zmian poziomu wód i naturalnego przepływu rzek.
Biosfera a litosfera
Litosfera jest zewnętrzną, skalną powłoką Ziemi. Życie występuje przede wszystkim na jej powierzchni oraz w górnych warstwach gleby i skał.
Gleba jest jednym z najbogatszych biologicznie środowisk. Żyją w niej bakterie, grzyby, pierwotniaki, nicienie, dżdżownice, owady i korzenie roślin.
Organizmy glebowe rozkładają martwą materię, uwalniają składniki mineralne i wpływają na strukturę gleby. Bez ich działalności obieg substancji odżywczych zostałby poważnie zaburzony.
Jak głęboko sięga życie?
Mikroorganizmy wykrywano w głębokich warstwach skał i osadów. Mogą tam żyć bardzo wolno, wykorzystując niewielkie ilości energii z reakcji chemicznych.
Wraz ze wzrostem głębokości zwiększają się temperatura i ciśnienie, a maleje dostępność wody oraz składników pokarmowych. Te czynniki wyznaczają dolną granicę biosfery.
Znaczna część podziemnej biosfery wciąż pozostaje słabo poznana.
Granice biosfery
Biosfera nie ma jednakowej grubości na całej planecie. W niektórych miejscach życie jest niezwykle bogate, a w innych występuje jedynie w postaci nielicznych mikroorganizmów.
Górną granicę wyznaczają przede wszystkim brak wody, niskie ciśnienie, promieniowanie i temperatura. Dolną granicę ograniczają bardzo wysoka temperatura, brak przestrzeni i niedostępność energii.
W oceanach życie sięga aż do najgłębszych rowów oceanicznych. Na lądzie organizmy zasiedlają powierzchnię, gleby, jaskinie oraz wnętrza skał.
Większość aktywnego życia skupia się jednak w stosunkowo cienkiej warstwie obejmującej powierzchnię lądów, górne warstwy oceanów i dolną atmosferę.
Czynniki warunkujące życie w biosferze
Rozmieszczenie organizmów zależy od wielu czynników środowiskowych. Każdy gatunek ma określony zakres tolerancji.
Woda
Woda jest niezbędna do przebiegu reakcji chemicznych w komórkach. Umożliwia transport substancji i pomaga regulować temperaturę.
Organizmy pustynne wykształciły liczne przystosowania ograniczające utratę wody. Rośliny mogą magazynować ją w tkankach, ograniczać powierzchnię liści albo rozwijać rozległe systemy korzeniowe.
Temperatura
Temperatura wpływa na szybkość reakcji chemicznych i aktywność enzymów. Zbyt niska spowalnia procesy życiowe, a zbyt wysoka może uszkadzać białka i błony komórkowe.
Niektóre organizmy potrafią jednak żyć w skrajnych temperaturach. Mikroorganizmy termofilne występują w gorących źródłach, a organizmy polarne funkcjonują w wodach bliskich zamarznięcia.
Światło
Światło słoneczne jest głównym źródłem energii dla biosfery. Rośliny, glony i część bakterii wykorzystują je podczas fotosyntezy.
W środowiskach pozbawionych światła życie zależy od materii wytworzonej gdzie indziej albo od energii chemicznej.
Tlen
Tlen jest potrzebny wielu organizmom do wydajnego oddychania komórkowego. Nie wszystkie formy życia go jednak wymagają.
Organizmy beztlenowe mogą żyć w osadach dennych, przewodzie pokarmowym zwierząt, bagnach i innych środowiskach ubogich w tlen.
Składniki mineralne
Organizmy potrzebują pierwiastków takich jak azot, fosfor, siarka, potas, wapń i magnez. Ich dostępność może ograniczać wzrost roślin i produkcję biologiczną.
Nadmierna ilość składników odżywczych również może być szkodliwa, na przykład prowadząc do eutrofizacji wód.
Zasolenie
Zasolenie wpływa na gospodarkę wodną komórek. Organizmy morskie, słodkowodne i lądowe są przystosowane do różnych stężeń soli.
Nagła zmiana zasolenia może być dla wielu gatunków niebezpieczna.
Odczyn środowiska
Wartość pH wpływa na przebieg reakcji chemicznych oraz dostępność pierwiastków. Niektóre organizmy preferują środowiska kwaśne, inne zasadowe lub obojętne.
Zakwaszenie oceanów i gleb może zmieniać warunki życia całych grup organizmów.
Energia w biosferze
Biosfera potrzebuje stałego dopływu energii. Głównym jej źródłem jest Słońce.
Rośliny, glony i niektóre bakterie przekształcają energię świetlną w energię chemiczną zmagazynowaną w związkach organicznych. Następnie energia ta przechodzi przez kolejne poziomy pokarmowe.
W przeciwieństwie do materii energia nie krąży w pełnym obiegu. Przepływa przez ekosystem i stopniowo rozprasza się w postaci ciepła.
Producenci
Producenci tworzą związki organiczne z prostych substancji nieorganicznych. Najczęściej wykorzystują energię światła.
Należą do nich rośliny, glony oraz niektóre bakterie. Stanowią podstawę większości sieci pokarmowych.
Konsumenci
Konsumenci uzyskują energię, zjadając inne organizmy. Mogą być roślinożercami, drapieżnikami, wszystkożercami albo pasożytami.
Podział na poziomy konsumentów jest uproszczeniem, ponieważ wiele gatunków korzysta z pokarmu pochodzącego z różnych poziomów troficznych.
Destruenci
Destruenci, nazywani również reducentami, rozkładają martwą materię organiczną i produkty przemiany materii. Główną rolę pełnią bakterie i grzyby.
Dzięki nim składniki mineralne wracają do środowiska i mogą zostać ponownie wykorzystane przez producentów.
Bez destruentów martwa materia gromadziłaby się, a dostępność pierwiastków dla roślin szybko by malała.
Łańcuchy i sieci pokarmowe
Łańcuch pokarmowy przedstawia uproszczoną kolejność zjadania organizmów. Może zaczynać się od rośliny, następnie prowadzić do roślinożercy i drapieżnika.
W rzeczywistości organizmy tworzą skomplikowane sieci pokarmowe. Jeden gatunek może mieć wiele źródeł pokarmu i wielu wrogów.
Stabilność ekosystemu zależy między innymi od liczby powiązań. Utrata jednego gatunku może wpłynąć na wiele innych organizmów, choć skutki nie zawsze są łatwe do przewidzenia.
Obieg materii w biosferze
Pierwiastki chemiczne krążą pomiędzy atmosferą, wodą, glebą, skałami i organizmami. Procesy te nazywane są cyklami biogeochemicznymi.
Obieg wody
Woda paruje z oceanów, jezior, gleby i powierzchni organizmów. Następnie skrapla się w atmosferze, tworzy chmury i wraca na powierzchnię w postaci opadów.
Rośliny pobierają wodę przez korzenie i oddają część do atmosfery podczas transpiracji. Zwierzęta uzyskują wodę z napojów, pożywienia i przemian metabolicznych.
Obieg wody łączy wszystkie części biosfery.
Obieg węgla
Węgiel jest podstawowym składnikiem związków organicznych. Rośliny i inne organizmy fotosyntetyzujące pobierają dwutlenek węgla, a następnie budują z niego związki organiczne.
Węgiel przechodzi przez łańcuchy pokarmowe. Wraca do atmosfery podczas oddychania, rozkładu i spalania.
Część jest magazynowana w glebach, osadach, oceanach i skałach. Spalanie paliw kopalnych uwalnia w krótkim czasie węgiel gromadzony przez miliony lat.
Obieg tlenu
Tlen jest produktem fotosyntezy i jest zużywany podczas oddychania oraz wielu procesów chemicznych.
Obieg tlenu jest silnie powiązany z obiegiem węgla. Zmiany w produktywności roślin i oceanów mogą wpływać na oba cykle.
Obieg azotu
Azot jest potrzebny do budowy białek i kwasów nukleinowych. Choć atmosfera zawiera bardzo dużo azotu cząsteczkowego, większość organizmów nie może bezpośrednio go wykorzystywać.
Bakterie wiążące azot przekształcają go w formy dostępne dla roślin. Inne mikroorganizmy uczestniczą w kolejnych etapach obiegu i zwracają azot do atmosfery.
Rolnictwo oraz produkcja nawozów silnie zmieniły naturalny cykl azotu.
Obieg fosforu
Fosfor jest ważnym składnikiem DNA, ATP i błon komórkowych. Jego głównym źródłem są skały.
W przeciwieństwie do azotu obieg fosforu nie ma znaczącej fazy gazowej. Pierwiastek przemieszcza się między skałami, glebą, wodą i organizmami.
Nadmiar fosforu trafiający do wód może przyspieszać eutrofizację.
Produktywność biosfery
Produktywność określa tempo wytwarzania materii organicznej. Produktywność pierwotna dotyczy działalności producentów.
Nie wszystkie obszary planety są jednakowo produktywne. Wilgotne lasy równikowe, mokradła, ujścia rzek i rafy koralowe należą do bardzo produktywnych ekosystemów.
Pustynie, obszary polarne i część otwartych oceanów mają niższą produktywność ze względu na ograniczoną dostępność wody, światła lub składników mineralnych.
Wysoka produktywność nie zawsze oznacza największą ilość nagromadzonej biomasy. Ekosystem może szybko produkować i równie szybko zużywać materię organiczną.
Biomasa biosfery
Biomasa to masa organizmów żyjących na określonym obszarze lub w całej biosferze.
Na lądach dużą część biomasy tworzą rośliny, zwłaszcza drzewa. W oceanach organizmy fotosyntetyzujące mogą mieć niewielką chwilową biomasę, ale szybko się odnawiają i wykazują wysoką produktywność.
Mikroorganizmy stanowią ogromną i często niedocenianą część biosfery. Żyją w glebie, wodach, organizmach oraz głęboko pod powierzchnią Ziemi.
Bioróżnorodność biosfery
Bioróżnorodność oznacza zróżnicowanie życia. Można ją rozpatrywać na poziomie genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym.
Różnorodność genetyczna
Osobniki jednego gatunku różnią się zestawem genów. Różnorodność genetyczna zwiększa zdolność populacji do przystosowania się do zmian.
Małe, izolowane populacje mogą tracić zmienność genetyczną i stawać się bardziej podatne na choroby oraz zmiany środowiska.
Różnorodność gatunkowa
Różnorodność gatunkowa dotyczy liczby gatunków i ich udziału w danym ekosystemie.
Największe bogactwo gatunkowe często występuje w strefach tropikalnych. Nie oznacza to jednak, że ekosystemy chłodne lub suche są mniej wartościowe.
Różnorodność ekosystemów
Różne typy lasów, łąk, mokradeł, rzek, jezior, wybrzeży i mórz tworzą różnorodność ekosystemową.
Zniszczenie unikalnego siedliska może oznaczać utratę całej grupy związanych z nim gatunków.
Dlaczego bioróżnorodność jest ważna?
Bioróżnorodność zwiększa odporność ekosystemów. Im więcej gatunków pełni podobne funkcje, tym większa szansa, że system zachowa podstawowe procesy po wystąpieniu zakłócenia.
Organizmy dostarczają człowiekowi żywności, leków, surowców i inspiracji technologicznych. Zapylają rośliny, oczyszczają wodę, tworzą glebę i ograniczają rozwój niektórych szkodników.
Wartość bioróżnorodności nie ogranicza się jednak do bezpośrednich korzyści ekonomicznych. Gatunki mają również znaczenie kulturowe, naukowe i przyrodnicze.
Biomy lądowe biosfery
Tundra
Tundra występuje na obszarach o chłodnym klimacie i krótkim okresie wegetacyjnym. Dominują w niej mchy, porosty, trawy i niskie krzewy.
Wieczna zmarzlina utrudnia rozwój głębokich korzeni. Organizmy muszą być przystosowane do niskich temperatur i sezonowych zmian dostępności pokarmu.
Tajga
Tajga jest rozległą strefą lasów iglastych półkuli północnej. Dominują świerki, sosny, modrzewie i jodły.
Lasy borealne magazynują znaczne ilości węgla w drewnie i glebach. Są jednak narażone na pożary, wycinkę, gradacje owadów i ocieplenie klimatu.
Lasy strefy umiarkowanej
Lasy liściaste i mieszane występują w regionach o umiarkowanych opadach i wyraźnej sezonowości.
Wiele obszarów tych lasów zostało przekształconych przez rolnictwo i rozwój miast. Zachowane fragmenty pełnią ważną funkcję dla bioróżnorodności.
Stepy i prerie
Trawiaste formacje rozwijają się tam, gdzie opady są zbyt małe dla zwartego lasu, ale wystarczające do wzrostu traw.
Gleby stepowe bywają bardzo żyzne, dlatego wiele obszarów przekształcono w pola uprawne.
Pustynie
Pustynie charakteryzują się niewielkimi opadami. Mogą być gorące albo chłodne.
Organizmy pustynne ograniczają utratę wody, prowadzą nocny tryb życia albo przechodzą okresy uśpienia.
Sawanny
Sawanny są formacjami trawiastymi z rozproszonymi drzewami. Występują w klimacie z wyraźną porą suchą i deszczową.
Pożary są naturalnym elementem wielu sawann i wpływają na utrzymanie ich struktury.
Wilgotne lasy równikowe
Lasy równikowe cechują się wysoką temperaturą, dużymi opadami i ogromną różnorodnością gatunkową.
Choć roślinność jest bujna, gleby mogą być ubogie, ponieważ składniki odżywcze szybko krążą w biomasie.
Wycinka lasów równikowych prowadzi do utraty siedlisk, emisji węgla i zaburzeń obiegu wody.
Biomy wodne biosfery
Strefa przybrzeżna
Strefy przybrzeżne są zwykle bogate w składniki odżywcze i światło. Występują tam łąki morskie, lasy namorzynowe, estuaria i rafy.
Są one jednocześnie silnie narażone na zabudowę, zanieczyszczenia i przełowienie.
Otwarte oceany
Otwarte oceany zajmują ogromną powierzchnię. Produkcja biologiczna zależy w nich od dostępności światła i składników mineralnych.
Organizmy żyjące w toni wodnej tworzą rozbudowane sieci pokarmowe.
Głębia oceaniczna
W głębinach nie dociera światło słoneczne. Organizmy korzystają z materii opadającej z góry albo z chemosyntezy.
Wokół kominów hydrotermalnych istnieją ekosystemy oparte na energii chemicznej, niezależne bezpośrednio od światła.
Rafy koralowe
Rafy rozwijają się głównie w ciepłych, płytkich i dobrze oświetlonych wodach. Są jednymi z najbardziej różnorodnych ekosystemów morskich.
Wzrost temperatury wody może prowadzić do bielenia koralowców. Dodatkowym zagrożeniem są zakwaszenie oceanów i zanieczyszczenia.
Rzeki i strumienie
Organizmy rzeczne są przystosowane do przepływu wody. Warunki zmieniają się od źródeł do ujścia.
Budowa zapór przerywa ciągłość rzek, zmienia transport osadów i utrudnia migracje ryb.
Jeziora
Jeziora mają strefy różniące się dostępem światła, temperaturą i ilością tlenu.
Nadmierny dopływ nawozów i ścieków może prowadzić do zakwitów glonów oraz deficytu tlenu.
Mokradła
Mokradła obejmują bagna, torfowiska, podmokłe łąki i rozlewiska. Magazynują wodę, zatrzymują zanieczyszczenia i stanowią siedlisko wielu gatunków.
Torfowiska gromadzą duże ilości węgla. Ich osuszanie prowadzi do emisji dwutlenku węgla i utraty specyficznych siedlisk.
Ekosystem a biosfera
Ekosystem jest lokalnym układem, natomiast biosfera obejmuje wszystkie ekosystemy planety.
Granice ekosystemu są często wyznaczane umownie. Można analizować całe jezioro, fragment lasu, dolinę rzeczną albo rozległy region.
Biosfera nie ma zewnętrznego dopływu materii na taką skalę jak poszczególne ekosystemy. Otrzymuje jednak energię słoneczną i oddaje energię cieplną w przestrzeń kosmiczną.
Homeostaza biosfery
Biosfera wykazuje zdolność do częściowej regulacji. Organizmy i procesy geochemiczne mogą ograniczać lub wzmacniać zmiany środowiska.
Nie oznacza to jednak, że biosfera zawsze wraca do poprzedniego stanu. Po przekroczeniu określonych progów ekosystem może przejść w nowy stan.
Jezioro może zmienić się z przejrzystego w stale zakwitające, las może zostać zastąpiony przez trawiaste zbiorowisko, a rafa koralowa może utracić dominację koralowców.
Odporność biosfery jest duża w skali geologicznej, ale poszczególne gatunki i cywilizacje mogą nie przetrwać szybkich zmian.
Sukcesja ekologiczna
Sukcesja jest procesem stopniowych zmian składu organizmów w danym miejscu.
Sukcesja pierwotna
Rozpoczyna się na podłożu wcześniej pozbawionym życia i gleby, na przykład na świeżej skale wulkanicznej.
Pierwsze organizmy stopniowo przyczyniają się do powstawania gleby i umożliwiają zasiedlenie przez kolejne gatunki.
Sukcesja wtórna
Zachodzi tam, gdzie ekosystem został zaburzony, ale gleba i część organizmów pozostały. Może wystąpić po pożarze, porzuceniu pola albo wycince.
Tempo sukcesji zależy od intensywności zaburzenia, klimatu i dostępności organizmów zdolnych do ponownego zasiedlenia.
Ewolucja biosfery
Biosfera zmieniała się przez miliardy lat. Pierwsze formy życia były proste i prawdopodobnie beztlenowe.
Pojawienie się fotosyntezy tlenowej doprowadziło do stopniowego wzrostu ilości tlenu w atmosferze. Była to jedna z największych przemian w historii Ziemi.
Rozwój organizmów wielokomórkowych, zasiedlenie lądów, powstawanie lasów i ewolucja zwierząt zmieniały obieg pierwiastków oraz wygląd planety.
Masowe wymierania usuwały znaczną część gatunków, ale później następowała ponowna radiacja ewolucyjna.
Współczesna biosfera jest więc chwilowym etapem bardzo długiej historii.
Mikroorganizmy w biosferze
Mikroorganizmy są obecne niemal wszędzie. Żyją w wodzie, glebie, powietrzu, skałach i wnętrzu innych organizmów.
Pełnią podstawowe funkcje:
- rozkładają materię,
- wiążą azot,
- uczestniczą w trawieniu,
- produkują związki organiczne,
- wpływają na zdrowie organizmów,
- kształtują obieg pierwiastków.
Bez mikroorganizmów większość ekosystemów nie mogłaby funkcjonować.
Nie wszystkie drobnoustroje są chorobotwórcze. Zdecydowana większość nie powoduje chorób, a wiele jest niezbędnych dla życia.
Człowiek jako część biosfery
Człowiek nie znajduje się poza przyrodą. Jest organizmem zależnym od wody, tlenu, żywności i stabilnych warunków środowiskowych.
Technologia pozwala ograniczać wpływ niektórych czynników, ale nie usuwa podstawowej zależności od biosfery.
Rolnictwo korzysta z gleby, wody, zapylaczy i mikroorganizmów. Gospodarka zależy od surowców biologicznych i mineralnych. Zdrowie jest związane z jakością powietrza, wody oraz żywności.
Ochrona biosfery nie jest więc wyłącznie ochroną dzikiej przyrody. Jest również ochroną warunków życia człowieka.
Wpływ człowieka na biosferę
Działalność człowieka zmieniła dużą część powierzchni lądów i mórz. Rolnictwo, miasta, drogi, przemysł i wydobycie surowców przekształcają siedliska.
Wylesianie
Wycinka lasów prowadzi do utraty siedlisk, fragmentacji krajobrazu, erozji gleb i zmian obiegu wody.
Skutki zależą od skali, sposobu gospodarowania i rodzaju lasu. Odbudowa plantacji drzew nie zawsze odtwarza wcześniejszy, złożony ekosystem.
Rolnictwo
Rolnictwo jest niezbędne do produkcji żywności, ale może prowadzić do uproszczenia krajobrazu, degradacji gleby, zanieczyszczenia wód i spadku liczby zapylaczy.
Zrównoważone praktyki mogą ograniczać te skutki poprzez ochronę gleby, racjonalne nawożenie, płodozmian i zachowanie elementów półnaturalnych.
Urbanizacja
Miasta zajmują siedliska, zmieniają odpływ wody i tworzą wyspy ciepła. Jednocześnie mogą stać się środowiskiem życia wielu gatunków.
Zieleń miejska, parki, ogrody, zielone dachy i korytarze ekologiczne zwiększają zdolność miast do wspierania bioróżnorodności.
Zanieczyszczenie powietrza
Zanieczyszczenia wpływają na zdrowie ludzi, roślin i zwierząt. Mogą prowadzić do zakwaszenia, uszkadzania liści i zmian chemicznych w atmosferze.
Niektóre związki przemieszczają się na duże odległości, dlatego problem nie ogranicza się do miejsca emisji.
Zanieczyszczenie wód
Ścieki, nawozy, metale ciężkie, substancje chemiczne i tworzywa sztuczne trafiają do rzek i oceanów.
Zanieczyszczenia mogą kumulować się w organizmach i przechodzić przez łańcuchy pokarmowe.
Zanieczyszczenie gleby
Gleba może być zanieczyszczana przez przemysł, transport, odpady i nadmierne stosowanie środków chemicznych.
Skutki często utrzymują się przez długi czas i mogą wpływać na jakość żywności oraz wód podziemnych.
Fragmentacja siedlisk
Drogi, miasta i pola dzielą naturalne obszary na mniejsze części. Izolowane populacje mają ograniczoną możliwość migracji i wymiany genów.
Korytarze ekologiczne pomagają łączyć siedliska i umożliwiają przemieszczanie organizmów.
Zmiana klimatu a biosfera
Zmiana klimatu wpływa na temperaturę, opady, poziom mórz, częstotliwość ekstremalnych zjawisk i warunki w oceanach.
Gatunki przesuwają swoje zasięgi, zmieniają terminy kwitnienia, rozrodu i migracji. Nie wszystkie organizmy są w stanie przystosować się wystarczająco szybko.
Szczególnie zagrożone są gatunki:
- żyjące na małych obszarach,
- zależne od konkretnych warunków,
- występujące w górach,
- związane z lodem morskim,
- mające ograniczoną zdolność przemieszczania się.
Zmiana klimatu oddziałuje również na pożary, choroby, szkodniki i dostępność wody.
Biosfera a efekt cieplarniany
Naturalny efekt cieplarniany umożliwia utrzymanie temperatury odpowiedniej dla życia. Bez niego powierzchnia Ziemi byłaby znacznie chłodniejsza.
Problemem jest wzrost stężenia gazów cieplarnianych wynikający z działalności człowieka. Prowadzi on do dodatkowego zatrzymywania ciepła.
Biosfera może pochłaniać część emisji dwutlenku węgla poprzez wzrost roślin i procesy oceaniczne. Zdolność ta jest jednak ograniczona i zależy od stanu ekosystemów.
Zniszczenie lasów i osuszanie torfowisk zmniejszają magazynowanie węgla, a jednocześnie mogą uwalniać jego zapasy.
Wymieranie gatunków
Wymieranie jest naturalnym elementem ewolucji, ale działalność człowieka znacząco zwiększa tempo zanikania wielu populacji.
Główne przyczyny to:
- utrata siedlisk,
- nadmierna eksploatacja,
- zmiana klimatu,
- zanieczyszczenia,
- gatunki inwazyjne,
- choroby.
Utrata gatunku jest nieodwracalna. Może również zmienić funkcjonowanie całego ekosystemu.
Nie zawsze najbardziej zagrożone są gatunki najbardziej znane. Wiele drobnych organizmów znika, zanim zostanie dokładnie zbadanych.
Gatunki inwazyjne
Gatunek obcy zostaje przeniesiony poza naturalny zasięg, zwykle w wyniku działalności człowieka. Nie każdy gatunek obcy staje się inwazyjny.
Gatunek inwazyjny szybko się rozprzestrzenia i powoduje szkody ekologiczne, gospodarcze lub zdrowotne. Może konkurować z rodzimymi gatunkami, przenosić choroby albo zmieniać siedliska.
Zapobieganie introdukcjom jest zwykle łatwiejsze i tańsze niż późniejsze usuwanie gatunku.
Plastik w biosferze
Tworzywa sztuczne są trwałe i rozpadają się na coraz mniejsze fragmenty. Mikroplastik znajduje się w wodach, glebach, powietrzu i organizmach.
Zwierzęta mogą połykać plastik albo zaplątywać się w odpady. Cząstki mogą transportować inne zanieczyszczenia i przemieszczać się przez sieci pokarmowe.
Ograniczenie problemu wymaga zmniejszenia ilości odpadów, lepszego projektowania produktów, skuteczniejszej gospodarki odpadami i ograniczenia uwalniania mikrocząstek.
Eutrofizacja
Eutrofizacja polega na nadmiernym wzbogaceniu wód w składniki odżywcze, głównie azot i fosfor.
Prowadzi do intensywnego rozwoju glonów i sinic. Po ich obumarciu mikroorganizmy zużywają tlen podczas rozkładu, co może powodować śnięcie ryb i powstawanie stref beztlenowych.
Źródłami związków odżywczych są między innymi nawozy, ścieki i erozja gleby.
Zakwaszenie oceanów
Oceany pochłaniają część atmosferycznego dwutlenku węgla. Powoduje to zmiany chemiczne i obniżanie pH wody.
Zakwaszenie utrudnia niektórym organizmom budowanie wapiennych szkieletów i muszli. Może wpływać na koralowce, mięczaki i plankton.
Skutki rozprzestrzeniają się w całych sieciach pokarmowych.
Ochrona biosfery
Ochrona biosfery wymaga działań na poziomie lokalnym, krajowym i międzynarodowym.
Ochrona gatunkowa
Polega na zabezpieczeniu konkretnych gatunków, ich siedlisk i miejsc rozrodu.
Sama ochrona prawna może być niewystarczająca, jeśli nie zachowa się odpowiednich warunków środowiska.
Ochrona obszarowa
Parki narodowe, rezerwaty i inne formy ochrony zabezpieczają cenne ekosystemy.
Ważne jest nie tylko tworzenie obszarów chronionych, ale także ich właściwe zarządzanie oraz łączenie w większą sieć.
Ochrona czynna
Niektóre siedliska wymagają aktywnych działań, takich jak koszenie łąk, wypas, usuwanie gatunków inwazyjnych czy odtwarzanie naturalnego przepływu wody.
Brak działania może prowadzić do zaniku siedliska ukształtowanego przez tradycyjne użytkowanie.
Renaturyzacja
Renaturyzacja polega na przywracaniu naturalnych procesów. Może obejmować odtwarzanie mokradeł, meandrów rzek, lasów i łączności ekologicznej.
Nie zawsze można całkowicie odtworzyć dawny ekosystem, ale można poprawić jego funkcjonowanie i odporność.
Zrównoważone korzystanie z zasobów
Ochrona nie oznacza całkowitego zakazu użytkowania przyrody. Chodzi o takie korzystanie, które nie przekracza zdolności ekosystemów do odnowy.
Dotyczy to leśnictwa, rybołówstwa, rolnictwa, turystyki i gospodarki wodnej.
Rezerwaty biosfery
Rezerwaty biosfery są obszarami, na których łączy się ochronę przyrody, działalność naukową i zrównoważony rozwój lokalnych społeczności.
Zwykle obejmują strefy o różnym stopniu ochrony. Najcenniejsze obszary są chronione najściślej, a w strefach otaczających dopuszcza się odpowiedzialne gospodarowanie.
Nazwa może sugerować, że są to rezerwaty całej biosfery, ale w praktyce są to konkretne obszary reprezentujące wartościowe ekosystemy i modele współistnienia człowieka z przyrodą.
Usługi ekosystemowe biosfery
Usługi ekosystemowe to korzyści, jakie ludzie uzyskują z funkcjonowania przyrody.
Usługi zaopatrzeniowe
Obejmują żywność, wodę, drewno, włókna, leki i inne surowce.
Usługi regulacyjne
Należą do nich regulacja klimatu, oczyszczanie wody, zapylanie, ograniczanie erozji i łagodzenie skutków powodzi.
Usługi kulturowe
Przyroda zapewnia miejsca rekreacji, inspirację, wartości duchowe, edukacyjne i estetyczne.
Usługi podstawowe
Tworzenie gleby, fotosynteza i obieg pierwiastków umożliwiają funkcjonowanie pozostałych usług.
Pojęcie usług ekosystemowych pomaga pokazać praktyczne znaczenie biosfery, ale nie powinno ograniczać wartości przyrody wyłącznie do korzyści dla człowieka.
Biosfera w mieście
Miasto jest silnie przekształconym ekosystemem, ale również należy do biosfery.
Żyją w nim rośliny, ptaki, owady, ssaki, grzyby i mikroorganizmy. Niektóre gatunki dobrze przystosowały się do budynków, sztucznego oświetlenia i obecności człowieka.
Zieleń miejska:
- obniża temperaturę,
- zatrzymuje wodę,
- pochłania część zanieczyszczeń,
- zapewnia siedliska,
- poprawia warunki życia mieszkańców.
Wartość mają nie tylko duże parki, ale również drzewa przy ulicach, ogrody, niekoszone fragmenty trawników, oczka wodne i zielone dachy.
Biosfera a rolnictwo
Rolnictwo jest częścią biosfery i zależy od jej procesów. Żyzność gleby, zapylanie, obieg wody i kontrola szkodników są wynikiem działania organizmów.
Intensywna produkcja może jednak upraszczać ekosystemy. Monokultury są bardziej podatne na choroby i szkodniki, a nadmierne stosowanie nawozów wpływa na wody.
Rolnictwo przyjazne biosferze może obejmować:
- ochronę gleby,
- zachowanie miedz i zadrzewień,
- ograniczenie erozji,
- racjonalne nawożenie,
- różnorodne płodozmiany,
- ochronę zapylaczy.
Biosfera a zdrowie człowieka
Stan biosfery ma bezpośredni wpływ na zdrowie. Zanieczyszczone powietrze zwiększa ryzyko chorób, a skażona woda może przenosić patogeny i toksyny.
Różnorodne ekosystemy mogą ograniczać niektóre zagrożenia, choć zależności między bioróżnorodnością a chorobami są złożone.
Kontakt z przyrodą może wspierać dobrostan psychiczny, aktywność fizyczną i regenerację.
Zmiany środowiska wpływają również na rozmieszczenie wektorów chorób, takich jak komary i kleszcze.
Biosfera i żywność
Cała produkcja żywności jest zależna od procesów biologicznych. Rośliny uprawne wykorzystują światło, wodę i składniki mineralne, a zwierzęta zależą od paszy i warunków środowiska.
Zapylacze umożliwiają rozmnażanie wielu roślin. Mikroorganizmy glebowe wspierają dostępność składników pokarmowych.
Degradacja gleby, susze, utrata zapylaczy i zmiany klimatu mogą ograniczać bezpieczeństwo żywnościowe.
Ochrona biosfery jest więc elementem stabilnego systemu produkcji żywności.
Biosfera a gospodarka
Gospodarka korzysta z drewna, ryb, wody, minerałów, włókien i produktów rolnych. Wiele sektorów zależy bezpośrednio od ekosystemów.
Koszty degradacji biosfery obejmują straty w rolnictwie, powodzie, susze, problemy zdrowotne i konieczność oczyszczania środowiska.
Uwzględnianie wartości przyrody w decyzjach gospodarczych pomaga ograniczać działania, które przynoszą krótkoterminowy zysk, ale długoterminowe straty.
Biosfera a technologia
Technologia może zarówno szkodzić biosferze, jak i wspierać jej ochronę.
Nowoczesne systemy pozwalają monitorować lasy, populacje zwierząt, jakość wody i emisje. Zdjęcia satelitarne pomagają wykrywać pożary i nielegalną wycinkę.
Technologie oczyszczania ścieków, oszczędzania wody i produkcji energii mogą ograniczać presję na środowisko.
Nie istnieje jednak rozwiązanie technologiczne, które całkowicie zastąpi sprawne ekosystemy. Odtworzenie złożonej gleby, lasu lub rafy może wymagać dziesięcioleci albo być niemożliwe.
Biosfera a edukacja
Edukacja o biosferze pomaga zrozumieć zależności między codziennym życiem a globalnymi procesami.
Uczeń powinien nie tylko znać definicję biosfery, lecz także rozumieć:
- przepływ energii,
- obieg materii,
- zależności pokarmowe,
- znaczenie różnorodności,
- skutki działalności człowieka.
Praktyczne obserwacje w lesie, parku, ogrodzie czy nad rzeką mogą lepiej pokazać funkcjonowanie ekosystemu niż sama nauka terminów.
Jak człowiek może chronić biosferę?
Pojedyncza osoba nie rozwiąże globalnych problemów, ale może ograniczyć własny wpływ i wspierać dobre rozwiązania.
Warto:
- zmniejszać ilość odpadów,
- oszczędzać wodę i energię,
- unikać niszczenia siedlisk,
- wspierać odpowiedzialną produkcję,
- nie wypuszczać obcych gatunków,
- ograniczać używanie jednorazowych produktów,
- chronić lokalną zieleń,
- przekazywać odpady niebezpieczne do właściwych punktów.
Największe znaczenie mają również decyzje systemowe dotyczące energii, transportu, rolnictwa, ochrony terenów i przemysłu.
Biosfera 1 i eksperymenty zamkniętych ekosystemów
W badaniach oraz edukacji tworzy się zamknięte lub częściowo zamknięte systemy ekologiczne. Pozwalają one obserwować obieg materii, relacje między organizmami i ograniczenia funkcjonowania ekosystemów.
Eksperymenty tego rodzaju pokazują, jak trudno jest utrzymać stabilne warunki bez kontaktu z naturalną biosferą.
Niewielka zmiana liczebności mikroorganizmów, poziomu tlenu, składu gleby lub wilgotności może wpływać na cały układ.
Naturalna biosfera jest nieporównanie bardziej złożona niż jakikolwiek system stworzony przez człowieka.
Biosfera pozaziemska
Poszukiwanie życia poza Ziemią jest jednym z ważnych tematów nauki. Badacze analizują planety i księżyce pod kątem występowania wody, źródeł energii i odpowiednich warunków chemicznych.
Strefa zamieszkiwalna wokół gwiazdy oznacza obszar, w którym na powierzchni planety może potencjalnie istnieć ciekła woda. Nie gwarantuje to jednak powstania biosfery.
Życie może wymagać dodatkowych warunków, takich jak stabilność klimatu, atmosfera i odpowiednie pierwiastki.
Ziemia pozostaje jedyną planetą, na której istnienie biosfery zostało potwierdzone.
Biosygnatury
Biosygnatura to cecha mogąca wskazywać na obecność życia. Może nią być nietypowy skład atmosfery, określony związek chemiczny albo struktura powstała w wyniku działalności organizmów.
Interpretacja biosygnatur jest trudna, ponieważ procesy niebiologiczne mogą wytwarzać podobne sygnały.
Badanie biosfery Ziemi pomaga naukowcom lepiej rozumieć, jakich oznak życia szukać na innych planetach.
Czy biosfera może przestać istnieć?
Życie na Ziemi przetrwało wiele gwałtownych zmian. Biosfera jako całość jest bardzo odporna, zwłaszcza dzięki mikroorganizmom zdolnym żyć w skrajnych środowiskach.
Nie oznacza to, że obecna forma biosfery jest trwała. Gatunki mogą wymierać, ekosystemy zanikać, a warunki życia człowieka poważnie się pogarszać.
W bardzo odległej przyszłości zmiany aktywności Słońca prawdopodobnie uniemożliwią istnienie życia podobnego do obecnego. Współczesne zagrożenia mają jednak znacznie krótszą skalę czasową i wynikają głównie z presji człowieka.
Odporność i regeneracja biosfery
Ekosystemy mają zdolność regeneracji, jeśli presja zostanie ograniczona. Lasy mogą odrastać, rzeki odzyskiwać naturalne funkcje, a populacje zwierząt zwiększać liczebność.
Regeneracja nie zawsze oznacza powrót do identycznego stanu. Skład gatunkowy może się zmienić, a część procesów może zostać trwale zaburzona.
Im wcześniej rozpoczyna się ochronę, tym większa szansa na zachowanie złożoności ekosystemu.
Biosfera jako system wzajemnych zależności
Najważniejszą cechą biosfery jest sieć powiązań. Organizm nie funkcjonuje w całkowitym oderwaniu od środowiska.
Roślina zależy od światła, gleby, wody, mikroorganizmów i zapylaczy. Zwierzę zależy od pokarmu, schronienia i innych organizmów. Człowiek korzysta z całej sieci procesów biologicznych, nawet jeśli mieszka w centrum dużego miasta.
Część tych zależności jest widoczna, a część działa w tle. Rozkład materii w glebie czy produkcja tlenu przez plankton nie są zauważalne w codziennym życiu, ale mają fundamentalne znaczenie.
Znaczenie biosfery dla przyszłości człowieka
Przyszłość cywilizacji zależy od zachowania stabilnych warunków środowiskowych. Rozwój gospodarczy, technologia i urbanizacja nie mogą trwale przekraczać granic funkcjonowania biosfery.
Najważniejsze wyzwania obejmują:
- ograniczenie emisji gazów cieplarnianych,
- ochronę różnorodności biologicznej,
- odbudowę zdegradowanych ekosystemów,
- zrównoważoną produkcję żywności,
- ochronę zasobów wodnych,
- zmniejszenie ilości zanieczyszczeń.
Działania te nie są odrębnymi problemami. Łączą się ze sobą, ponieważ biosfera jest jednym systemem.
Biosfera jako wspólny dom wszystkich organizmów
Biosfera obejmuje całe znane życie, od bakterii w głębokich skałach po ptaki przemieszczające się w atmosferze. Łączy oceany, lasy, pustynie, gleby, rzeki, miasta i pola uprawne.
Człowiek jest jednym z elementów tego systemu, choć jego wpływ jest wyjątkowo duży. Może przekształcać całe krajobrazy, zmieniać obieg pierwiastków i wpływać na klimat.
Zrozumienie biosfery pokazuje, że ochrona przyrody nie jest działaniem skierowanym przeciwko rozwojowi człowieka. Jest warunkiem jego trwałego bezpieczeństwa.
Biosfera zapewnia powietrze, wodę, żywność, żyzne gleby i stabilizację klimatu. Bez jej sprawnego funkcjonowania nie mogą istnieć ani gospodarka, ani społeczeństwo, ani zdrowie człowieka.
Biosfera jako dynamiczna całość
Biosfera nigdy nie pozostaje całkowicie niezmienna. Organizmy rodzą się, umierają, migrują i ewoluują. Ekosystemy rozwijają się, ulegają zaburzeniom i regenerują. Klimat, rzeźba terenu i skład atmosfery zmieniają się w czasie.
Ta zmienność jest naturalna, ale tempo współczesnych zmian wywołanych przez człowieka stanowi poważne wyzwanie. Wiele gatunków nie jest w stanie przystosować się w ciągu kilku pokoleń do gwałtownej utraty siedliska albo szybkiego ocieplenia.
Ochrona biosfery nie oznacza zatrzymania wszystkich zmian. Polega na ograniczaniu presji, która przekracza zdolność systemów przyrodniczych do adaptacji i odnowy.
Najważniejsze informacje o biosferze
Biosfera jest globalną strefą życia obejmującą wszystkie organizmy oraz środowiska, z którymi pozostają one w relacjach. Łączy części atmosfery, hydrosfery i litosfery.
Jej funkcjonowanie opiera się na dopływie energii słonecznej, przepływie energii przez sieci pokarmowe i krążeniu materii. Producenci tworzą materię organiczną, konsumenci wykorzystują ją jako pokarm, a destruenci umożliwiają ponowne wykorzystanie składników mineralnych.
Biosfera zapewnia człowiekowi podstawowe warunki życia, lecz jest narażona na zmianę klimatu, utratę siedlisk, zanieczyszczenia, nadmierną eksploatację i wymieranie gatunków.
Jej ochrona wymaga zachowania bioróżnorodności, odpowiedzialnego korzystania z zasobów oraz odbudowy ekosystemów.
Biosfera nie jest jedynie otoczeniem człowieka. Jest systemem, którego człowiek pozostaje integralną częścią i od którego całkowicie zależy.
